Morgen is het een halve eeuw geleden, dat een begin werd gemaakt met de bouw van de Berlijnse Muur: een 45,3 kilometer lange muur die West- en Oost-Berlijn van 13 augustus 1961 tot 9 november 1989 scheidde. Het is een van de bekendste symbolen van de Koude Oorlog, het IJzeren Gordijn en de Duitse tweedeling.
In meer persoonlijk opzicht was de bouw van de 'anti-faschistischer Schutzwall' een fascinerende gebeurtenis die een belangrijke invloed heeft gehad op mijn latere studie- en beroepskeuze. De wereld hield even de adem in. Mijn ouders en opa zaten gekluisterd aan de radio. Vanuit mijn eigen omgeving ervoer ik de dreiging van grote internationale spanningen, zelfs van een nieuwe oorlog. Internationale politiek in al zijn facetten kreeg voor mij een gezicht: ik wilde er meer van weten, ik wilde er later over schrijven. Ik wilde geschiedenis en politicologie studeren, ik wilde journalist worden!
In de nacht van 12 op 13 augustus 1961 begonnen Oost-Duitse soldaten en politie, vooruitlopend op de bouw van de muur, prikkeldraad uit te rollen en andere barricades tussen Oost- en West-Berlijn op te werpen. Met de 'anti-faschistischer Schutzwall' wilde het DDR-regime naar eigen zeggen de bevolking beschermen tegen “provocaties van het Westen”. In werkelijkheid moest de Muur de vluchtelingenstroom van Oost-Duitsers stoppen. Voor de economie in de DDR waren de vluchtende burgers een probleem. Een groot deel van hen bestond namelijk uit hoogopgeleide jonge mensen. De bouw van de muur kwam dan ook niet geheel uit de lucht vallen.
De Muur was meer dan een afscheiding van betonblokken en prikkeldraad. Tussen de Grenzmauer, die grensde aan West-Berlijn en de Hinterlandmauer, het deel dat de grens markeerde voor de DDR-burgers, lag de alleen al in zijn aanblik angstaanjagende Todesstreifen. Die volledig plat gewalste strook werd vanuit wachttorens streng bewaakt met tal van barricades en onder schot gehouden, om een vlucht naar het Westen onmogelijk te maken.
Hoe de strook er uitzag is vlakbij de Bernauer Strasse te zien. In een zijstraat staat ook nog een stuk van de originele Muur, één van de weinige delen die behouden zijn gebleven. Tijdens ons laatste bezoek aan Berlijn, in augustus 2009, hebben we dit overblijfsel van een indrukwekkend hoofdstuk uit de wereldgeschiedenis nog eens van nabij bekeken. Ik voelde daarbij enige emotie, verklaarbaar omdat mijn gedachten op dat moment uitgingen naar persoonlijke ervaringen met de Muur bij eerdere bezoeken aan de DDR. Een tweetal grenspassages, bij het beroemde Checkpoint Charlie in Berlijn en bij de grensovergang Helmstedt tussen de DDR en de Duitse Bondsrepubliek, heb ik als buitengewoon spannend en zenuwslopend ervaren. De beroepsvermelding 'journalist' in mijn paswoord werkte als een rode lap op de controlerende DDR-grenswachten met hun dreigende mitrailleurs en pistolen. Een confrontatie met een tweetal Vopo's in de trein van Dresden naar Berlijn, in de periode van de 'Praagse Lente' net voor de inval van het Warschau Pact in Praag, zit eveneens voor eeuwig op mijn netvlies gefixeerd.
Na de val van de Muur overheerste bij bevolking en politici, in West en Oost, de overtuiging dat het gehate bouwwerk, een gruwelijk litteken uit de wereldhistorie, zo snel mogelijk weg moest. Een halfjaar later begonnen voormalige grenssoldaten met het verwijderen van al die kilometers beton en prikkeldraad, wachttorens, landmijnen, 'zelfschietende' mitrailleurs enz. Zogenaamde 'Mauerspechte' hielpen ondertussen op hun eigen manier mee aan de afbraak van de grensmuur door brokje voor brokje uit de betonnen scheidsmuur weg te bikken.
Historici en musea pleitten ervoor in ieder geval een paar delen van de Muur en grensinstallaties te behouden als getuigen van de geschiedenis. Enkele delen kregen daarom al in 1990 een beschermde status (delen van de grensmuur in o.a. de Bernauer Straße, een paar wachttorens en een aantal delen van de Hinterlandmauer).De gaten die in de stad waren gevallen toen de Muur werd opgeruimd, werden volgebouwd. Anderzijds nam met het 'samengroeien' van beide stadsdelen de behoefte toe het voormalige verloop van de Muur weer zichtbaar te maken. Zo verschenen vanaf het midden van de jaren negentig verschillende Muurmarkeringen: bijv. een koperen band en een dubbele rij kinderkopjes, beide met de tekst ‘Berliner Mauer 1961-1989’). Op en langs de voormalige grensstrook werd van 2002 tot 2006 de Berliner Mauerweg aangelegd, een fiets- en wandelroute van 160 kilometer om voormalig West-Berlijn heen.
De officiële herdenking van de 50ste verjaardag van de bouw van de Muur vindt morgen (13 augustus) plaats bij de Gedenkstätte Berliner Mauer aan de Bernauer Strasse. Hier liep de Muur direct langs de huizen: de façades waren Oost-, de stoep was West-Berlijn. In de zomer van 1961 werden op deze plek de beroemde foto’s gemaakt van mensen die uit het raam springen richting Westen.
De Berlijnse Muur blijft ook 22 jaar na zijn ontmanteling voor mij een fenomeen, vanwege zijn importantie in de geschiedboeken maar ook vanwege de persoonlijke herinneringen en mijn bijzondere interesse voor de historie van het moderne Duitsland. Een volgend bezoek aan de Duitse hoofdstad zal daarom ook niet lang op zich laten wachten.
